
- सामाजिक सञ्जालका भ्रामक हल्ला र तथ्यहीन प्रचारको पछि लागेर अराजकता वा विध्वंस मच्चाउनु परिवर्तन होइन।
- विकासका काम र राष्ट्रिय उपलब्धिहरूको निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्दै दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर देशको हितमा सोच्नु आवश्यक छ।
- युवाहरूले विवेक प्रयोग गरी नेताका भाषण र सपनाभन्दा तिनको ठोस योजना र कार्यक्षमतालाई आधार मानेर निर्णय लिनुपर्छ।
काठमाडौ मोतिराज खनाल – देशको भविष्य कुन दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ? हामीले परिवर्तनका नाममा सही बाटो रोजिरहेका छौँ कि आफ्नै हातले देशको विकास र स्थायित्वमाथि प्रहार गरिरहेका छौँ? आज हरेक नेपालीले गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।

देश विकासको बाटोमा अघि बढिरहेको थियो। विभिन्न क्षेत्रमा विकासका प्रयासले गति लिँदै थिए। तर त्यस विकासको निरन्तरतालाई हामीले जोगाउन सक्यौँ कि सकेनौँ? देशलाई स्थायित्व, समृद्धि र आर्थिक उन्नतिको दिशामा अघि बढाउनुपर्ने समयमा हामी कतै राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक द्वन्द्व र अनिश्चितताको भुमरीमा त फसिरहेका छैनौँ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न अब ढिला गर्नु हुँदैन।

कुनै पनि देशको भविष्य त्यस देशका युवाको सोच, विवेक र निर्णयमा निर्भर हुन्छ। युवा परिवर्तनका संवाहक हुन्। उनीहरूको चेतना, ऊर्जा, साहस र सिर्जनशीलताले देशलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सक्छ। तर परिवर्तनको नाममा गलत सूचना, भ्रामक प्रचार र अपुष्ट सामाजिक सञ्जालका सामग्रीको पछि लागेर देशको राजनीतिक, सामाजिक तथा आर्थिक स्थायित्व नै कमजोर बनाउनु कति उचित हो?
आज हामीले आफैँलाई प्रश्न गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
कतिपय युवाले फेसबुक तथा अन्य सामाजिक सञ्जालमा देखिएका तथ्यहीन स्टाटसलाई नै सत्य ठान्ने र त्यस्ता अराजक गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिलाई समेत आदर्श मान्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। कसैले केही लेखिदिएकै भरमा वर्षौँको राजनीतिक अनुभव भएका नेतामाथि गालीगलौज गर्ने, उनीहरूले देशका लागि गरेको योगदान र त्यागलाई बेवास्ता गर्ने तथा अनुभवी नेतृत्वले अघि सारेका योजनालाई समेत उपहास गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। अर्कोतर्फ, अहिलेसम्म ठोस उपलब्धि देखाउन नसकेका, स्पष्ट दृष्टिकोण र कार्ययोजना प्रस्तुत गर्न नसकेका व्यक्तिले सपना बाँडेकै भरमा त्यसलाई वास्तविकता ठान्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।
न योजना हेरिन्छ, न सम्भाव्यता बुझिन्छ, न विगतको कामको मूल्याङ्कन गरिन्छ। केवल सामाजिक सञ्जालमा चलेको हल्लाकै आधारमा धारणा बनाउने प्रवृत्ति बढ्दै जानु लोकतान्त्रिक समाजका लागि चिन्ताको विषय हो।
राजनीतिमा प्रश्न गर्नुपर्छ, आलोचना गर्नुपर्छ र नेतृत्वलाई खबरदारी गर्नुपर्छ। तर आलोचना र गाली एउटै होइनन्। परिवर्तन र विध्वंस एउटै होइनन्। नयाँ नेतृत्वको खोजी गर्नु गलत होइन, तर पुरानो नेतृत्वको योगदानलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि न्यायसङ्गत हुँदैन। देश बनाउन समय लाग्छ, तर देश बिगार्न एउटा गलत निर्णय र केही क्षणको उत्तेजना नै पर्याप्त हुन सक्छ।
महँगीको मारमा आम नागरिक आज आम नेपालीको भान्सासम्म महँगीको असर पुगेको छ। हिजो सामान्य आम्दानीबाट परिवारको खर्च चलाउने मानिसलाई आज दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नसमेत कठिन हुँदै गएको छ।
बजारमा चामल, दाल, तेल, तरकारी, ग्यास तथा पेट्रोलियम पदार्थलगायत दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यवृद्धिबारे आम उपभोक्ताले गुनासो गरिरहेका छन्। उदाहरणका रूपमा, उपभोक्ताको बजार अनुभवअनुसार एक वर्षअघि १ हजार ८ सय रुपैयाँमा पाइने चामलको बोरा अहिले २ हजार ८ सय रुपैयाँसम्म पुगेको छ। त्यस्तै, एक वर्षअघि १ हजार ८ सय रुपैयाँ पर्ने ग्यासको सिलिन्डरको मूल्य अहिले २ हजार १ सय रुपैयाँ पुगेको बताइन्छ। यस्ता मूल्यमा स्थान, समय र बजारअनुसार फरक पर्न सक्ने भए पनि मूल्यवृद्धिको मार आम उपभोक्ताले भोगिरहेका छन्। महँगी बढ्दा सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने वर्ग निम्न आय भएका नागरिक, दैनिक ज्यालादारी गर्ने श्रमिक, किसान तथा मध्यमवर्गीय परिवार हुन्। उनीहरूको आम्दानी सीमित छ, तर दैनिक खर्च निरन्तर बढिरहेको छ।
सरकारको प्रमुख जिम्मेवारी जनतालाई राहत दिनु, बजार अनुगमन गर्नु, कृत्रिम मूल्यवृद्धि तथा कालोबजारी नियन्त्रण गर्नु, रोजगारी सिर्जना गर्नु र आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाउनु हो। जनताले भाषण होइन, परिणाम खोजिरहेका छन्। आश्वासन होइन, काम खोजिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालको हल्ला कि वास्तविकता?
आज सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न प्रकारका दाबी र सपना बाँडिएका छन्। कसैले लेखिदिन्छन्– अब देशमा सबै कुरा परिवर्तन हुन्छ, सबै नेपाली विदेशबाट फर्किन्छन्, देशमै रोजगारीको बाढी आउँछ, विदेशका गल्लीगल्लीमा नेपालीका लागि अवसरका सूचना टाँसिन्छन् र नेपाल केही समयमै स्वर्ग बन्छ।
सुन्दा यी कुरा आकर्षक लाग्छन्। तर वास्तविक प्रश्न के हो भने ती सपना पूरा गर्ने ठोस योजना के छ? लगानी कहाँबाट आउँछ? रोजगारी कसरी सिर्जना हुन्छ? उत्पादन कसरी बढ्छ? उद्योगधन्दा कसरी सञ्चालन हुन्छन्? विदेशमा रहेका लाखौँ नेपालीलाई स्वदेश फर्काउन आवश्यक आर्थिक तथा सामाजिक वातावरण कसरी तयार गरिन्छ? देश भावनाले मात्र बन्दैन। देश निर्माणका लागि स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन योजना, लगानी, श्रम, समय र इमानदार कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले युवा साथीहरूलाई मेरो आग्रह छ– कसैले भनेकै भरमा विश्वास नगरौँ। तथ्य खोजौँ, प्रमाण बुझौँ र वास्तविकता जाँचौँ। कसैको भाषणमा ताली बजाउनुअघि उसको योजना हेरौँ। पुराना हुन् वा नयाँ, सबै नेताको मूल्याङ्कन उनीहरूको काम, नीति, क्षमता र परिणामका आधारमा गरौँ।
विध्वंसलाई परिवर्तन ठान्ने गल्ती नगरौँ परिवर्तनको नाममा सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि आगजनी, तोडफोड, हिंसा र अराजकतालाई सामान्य ठान्न थाल्यौँ भने त्यसको मूल्य अन्ततः नेपाली जनताले नै चुकाउनुपर्ने हुन्छ। सिंहदरबार, संसद् भवन, सर्वोच्च अदालत, प्रहरी कार्यालय, सरकारी भवन, ऐतिहासिक सम्पदा तथा नागरिकका निजी सम्पत्ति कुनै एउटा राजनीतिक दलका मात्र सम्पत्ति होइनन्। ती सम्पूर्ण नेपालीका साझा सम्पत्ति हुन्। ती संरचना निर्माणमा राज्यको स्रोत र जनताको कर खर्च भएको हुन्छ। धरहरा कुनै एउटा नेताले निर्माण गरेको सम्पत्ति मात्र होइन, यो हाम्रो इतिहास, पहिचान र राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएको सम्पदा हो। देशका गौरवशाली सम्पदा, विकासका संरचना र सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि हुने आक्रमणलाई परिवर्तनको उपलब्धि भन्न सकिँदैन।
प्रहरीमाथि ढुङ्गा प्रहार हुनु, सार्वजनिक संरचनामा आगजनी हुनु, अदालत तथा सरकारी कार्यालय ध्वस्त पारिनु कुनै पनि हालतमा उत्सवको विषय बन्नु हुँदैन। सरकारको विरोध गर्न पाइन्छ। आन्दोलन गर्न पाइन्छ। असहमति राख्न पाइन्छ। नेतृत्वको आलोचना गर्न पाइन्छ। तर लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रयोग गर्ने नाममा हिंसा र विध्वंसलाई समर्थन गर्नु हुँदैन।
देश जलाएर देश बन्दैन। सार्वजनिक सम्पत्ति नष्ट गरेर जनताको भविष्य सुरक्षित हुँदैन। बरु त्यसले राज्यको स्रोतसाधन नष्ट गर्छ, विकासको गति कमजोर बनाउँछ र नागरिकलाई थप आर्थिक भार बोक्न बाध्य बनाउँछ।
विगतका दश वर्षका विकास प्रयासलाई पनि सम्झौँ
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा कुनै पनि सरकार पूर्ण थिएन र छैन। हरेक नेतृत्वका आफ्ना कमजोरी, विवाद, चुनौती र उपलब्धि हुन्छन्। तर कमजोरीको आलोचना गर्दा उपलब्धिलाई पनि बिर्सनु हुँदैन। विशेषगरी केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले अघि सारेका कतिपय महत्त्वपूर्ण योजना तथा विकासका कामलाई पनि निष्पक्ष भएर मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ। २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त निजी आवास, विद्यालय, ऐतिहासिक सम्पदा तथा सार्वजनिक संरचनाको पुनर्निर्माण अघि बढ्यो। त्यसैगरी, कोभिड महामारीले विश्व अर्थतन्त्रलाई नै प्रभावित बनाएको कठिन परिस्थितिमा पनि नेपालले स्वास्थ्य, पूर्वाधार तथा आर्थिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्यो।
विगतका वर्षमा अघि बढेका केही महत्त्वपूर्ण विकासका पक्षलाई हेरौँ। १. राष्ट्रिय स्वाभिमान र पारवहनको विकल्प
२०७२ सालको नाकाबन्दीपछि नेपालले आफ्नो व्यापारिक निर्भरतालाई विविधीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गर्यो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा सन् २०१६ मा नेपाल र चीनबीच पारवहन तथा यातायात सम्झौता भयो। उक्त सम्झौताले तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारका लागि चीनका बन्दरगाह प्रयोग गर्ने बाटो खोल्ने आधार तयार गर्यो।
यसलाई नेपालको व्यापारिक विकल्प विस्तार र पारवहन सुविधाको विविधीकरणसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण कदमका रूपमा लिन सकिन्छ।
२. नेपालको नयाँ नक्सा
२०७७ सालमा लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी समेटिएको नेपालको नयाँ राजनीतिक नक्सा जारी गरियो। त्यसपछि संविधान संशोधनमार्फत नेपालको निशान छापमा समेत नयाँ नक्सा समावेश गरियो।
यो नेपालको राष्ट्रिय सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण राजनीतिक कदम थियो।
३. सुरुङमार्ग र आधुनिक पूर्वाधार
नेपालमा सुरुङमार्ग निर्माणको अवधारणालाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउने काम भयो। नागढुङ्गा सुरुङमार्गजस्ता आयोजनाले नेपालको यातायात पूर्वाधारलाई आधुनिक बनाउने दिशामा नयाँ सम्भावना देखाए।
सुरुङमार्ग निर्माणले यातायातको दूरी र समय घटाउने, सडक सञ्जाललाई सहज बनाउने तथा भविष्यमा आधुनिक पूर्वाधार विकासका लागि आधार तयार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
४. रेल र अन्तरदेशीय कनेक्टिभिटीको सपना
नेपालमा रेलमार्गको सम्भावनाबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको थियो। चीनसँग रेल कनेक्टिभिटीसम्बन्धी सहकार्य अघि बढाउने समझदारी तथा सम्झौताहरू भए। यसले नेपालमा रेल पूर्वाधार विकास र अन्तरदेशीय यातायात सञ्जाल विस्तारको बहसलाई नयाँ उचाइमा पुर्यायो।
रेलमार्गको विकासले भविष्यमा व्यापार, पर्यटन, यातायात र आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्याउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
५. विद्युत् र खानेपानीको विस्तार
ग्रामीण क्षेत्रमा विद्युत् विस्तार, सडक निर्माण, खानेपानीका आयोजना तथा आधारभूत पूर्वाधार विस्तारका काम विभिन्न सरकारका पालामा अघि बढे। यी सबै प्रयासलाई कुनै एउटा नेतृत्वको मात्र उपलब्धि नभनी निरन्तर विकास प्रक्रियाका रूपमा हेर्नुपर्छ।
तर ती काममा सम्बन्धित सरकार तथा राजनीतिक नेतृत्वले खेलेको भूमिका, लिएको निर्णय र पुर्याएको योगदानको पनि निष्पक्ष मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। यी सबै विकास प्रयासको उपलब्धि, कमजोरी, लागत, निर्माण अवधि, कार्यान्वयनको अवस्था र जनताले पाएको प्रत्यक्ष लाभको समीक्षा हुनुपर्छ। तर कुनै नेताप्रति असहमति छ भन्दैमा देशमा भएका सबै विकास प्रयासलाई शून्य ठान्नु न्यायोचित हुँदैन।
नेता चिन्ने आधार के हो? कुनै पनि नेता लोकप्रिय नारा र भाषणका आधारमा मात्र महान् हुँदैन। उसको विगतको काम, देशप्रतिको दृष्टिकोण, राष्ट्रिय हितमा लिएका निर्णय, विकासको योजना, कार्यान्वयन क्षमता र जनताप्रतिको जवाफदेहिताले उसको वास्तविक मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। केपी शर्मा ओली हुन् वा अन्य कुनै नेता, कसैलाई पनि प्रश्नभन्दा माथि राख्नु हुँदैन। लोकतन्त्रमा नेतृत्वको आलोचना र खबरदारी आवश्यक हुन्छ। तर कसैले देशका लागि गरेको योगदानलाई पनि पूर्वाग्रहका आधारमा मेटाउन खोज्नु हुँदैन। हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन हुनु लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो। जनताको मतबाट नयाँ नेतृत्व आउन सक्छ, पुरानो नेतृत्व बाहिरिन सक्छ। तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै विकासका योजना, राष्ट्रिय स्वाभिमान, सार्वजनिक सम्पत्ति र संस्थागत संरचना कमजोर हुनु हुँदैन।
नयाँ नेतृत्व आउनु सकारात्मक हुन सक्छ, तर त्यसले विगतका राम्रा कामलाई निरन्तरता दिन र कमजोरी सुधार्न सक्नुपर्छ। देश निर्माण भनेको अघिल्लो नेतृत्वले गरेका सबै काम भत्काएर फेरि शून्यबाट सुरु गर्नु होइन। राम्रा कामलाई निरन्तरता दिँदै कमजोरी सुधार गर्नु नै वास्तविक विकास हो। अन्त्यमा, नेपाली युवाहरूलाई एउटा आग्रह प्रिय युवा साथीहरू! तपाईंहरू नै यो देशको भविष्य हुनुहुन्छ। तपाईंहरूको हातमा मोबाइल मात्र होइन, देशको भोलि पनि छ।
फेसबुकमा आएको एउटा स्टाटस पढेर मात्र धारणा नबनाउनुहोस्। तथ्य जाँच्नुहोस्, प्रमाण खोज्नुहोस् र वास्तविकता बुझ्नुहोस्। पुराना नेताका गल्ती खोज्नुहोस्, नयाँ नेताका योजनाको पनि परीक्षण गर्नुहोस्। राम्रोलाई राम्रो र नराम्रोलाई नराम्रो भन्न सक्ने साहस राख्नुहोस्।
कसैले देश बनाउँछु भन्दैमा उसको पछि अन्धभक्त भएर लाग्नु पर्दैन। कसैले देश बिगार्यो भन्दैमा प्रमाणबिना कसैलाई अपराधी बनाउनु पनि हुँदैन। हामीलाई पुरानो वा नयाँ भन्ने नाममा विभाजित समाज होइन, विचार र विवेकले चल्ने समाज चाहिएको छ। हामीलाई गाली गर्ने युवा होइन, प्रश्न गर्ने युवा चाहिएको छ। हामीलाई विध्वंसमा रमाउने पुस्ता होइन, निर्माणमा गर्व गर्ने पुस्ता चाहिएको छ। देश कुनै एउटा पार्टीको होइन। देश कुनै एउटा नेताको पनि होइन। देश हामी सबैको हो। देशको विकास, स्थायित्व, राष्ट्रिय स्वाभिमान र समृद्धिको जिम्मेवारी पनि हामी सबैको साझा हो। हामीले आफ्नै हातले बनाएका संरचना आफैँ भत्काउने, आफ्नै इतिहासलाई अपमान गर्ने र आफ्नै सम्भावनालाई नष्ट गर्ने काम गर्नु हुँदैन।
राजनीतिक विचार फरक हुन सक्छन्, दल फरक हुन सक्छन् र नेतृत्वप्रति दृष्टिकोण पनि फरक हुन सक्छ। तर राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी र देशको हित साझा हुनुपर्छ। आज समयले हामी सबैलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ– हामीले परिवर्तनका नाममा साँच्चै देश बनाउँदै छौँ कि आफ्नै खुट्टामा आफैँले बन्चरो हानेर देशलाई अनिश्चितताको भुमरीमा धकेल्दै छौँ?
एकपटक गम्भीर भएर सोचौँ। देश बनाउन हातेमालो गरौँ, देश जलाउने होइन। नेता छान्दा विवेक प्रयोग गरौँ, हल्लाको पछि नलागौँ। राष्ट्रको हितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राखौँ।
देश हाम्रो हो, यसको भविष्य पनि हाम्रै हातमा छ।
